۱۳۸۷ خرداد ۲, پنجشنبه

در دو سوی کرخه






در سفری به خوزستان و جنوب ایلام همین اواخر بطور اتفاقی و به عنوان کسی که باید مشاوره دهد تا خدای ناکرده آثار باستانی صدمه ای نبیند به اثر مهمی برخوردم که برای من که مدعی هستم در سال های 1374 تا 1376 در شمال خوزستان کار کرده بسیار آموزنده و عجیب بود. در مسیر دهلران روی پلی که از کرخه می گذرد توقف کردیم. به شمال که نگاه می کردم. پایه هایی را دیدم بسوی آن رفتم با شکفت زدگی فکر می کنید چه دیدم. این بازدید را با شما سهیم می شوم امیدوارم کسی باشد که به میراث فرهنگی خوزستان دسترسی داشته باشد و یادآوری کند که تنها قلعه شوش و واگذاری آن نیست این آثار هم هستند. آنچه می نوسیم از سر دلسوزی است و هر کمکی از دستم برآید انجام می دهم. امیدوارم این اثر مهم که آن را من غیر متخصص در این دوره پل-بند می خوانم ثبت شده باشد و لودر آن نزدیکی قصد صد متر آن طرف تر را نکند و امیدوارم تیرهای برق را بخاطر همطرازی با دیگر تیرها هم که شده از روی پل جابجا کنند. کاشکی قدر آنچه را داریم بدانیم کاشکی: به قول عیسی مسیح در استانه مصلوب شدن "کاشکی این مردم بدانند با خود چه می کنند"


تصویر1 : چند ماه بود که هرگاه پسرم مرا پشت کامپیوتر می دید می پیرسید"بابا اُکد(دکتر)شدی" جواب من نه بود اما عاقبت سه شنبه بعد ظهر در سن 38 سالگی دفاع کردم و جواب مثبت به او دادم. من از سال 1376 درباره پیش از تاریخ خراسان طرح اجرا می کنم و پایان نامه ام نیز در باره همین منطقه با عنوان"فرایند گذار از فرهنگ های مس- سنگی به دوره برنز در شرق شمالی ایران" به راهنمایی دکتر حسن طلایی بود. از همه کسانی که در این راه طولانی مرا یاری کردند خاصه اساتید و اعضای تیم های پژوهش میدانی و طراحان و ... صمیمانه سپاسگزارم.

ادعاها در باستان شناسی آ دوم

بنام خدا
ادعاها در باستان شناسی
"آ" ی دوم یعنی ادعاها در باستان شناسی را پس از فاصله ای حدود دو ماه که عید بود، می پردازم. ادعاها چه هستند؟ برای طرح سئوال اولیه مناسب به نظر می رسد. ادعاها هدف ها و هدف گذاری های خام و اولیه ای هستند که تنها بعضی شان مجال گسترش در مراحل بعدی می یابند و تبدیل به هدف می شوند. به عبارت دیگر، ادعاها در باستان شناسی برخاسته از پیش فرض ها و طرح نظرهای اولیه هستند. طرح نظرهایی که در مقیاس هاس کلان طرح شده و موضوع آنها هدف دانش باستان شناسی است. به بیان دیگر بعضی از پیش فرض ها و طرح پیش هدف ها که پس از انتشار با اقبال باستان شناساسان و باستان شناسی ها مواجه شده؛ مورد نقد و ارزیابی قرار گرفته و پخته می شوند و شالوده رویکردی در باستان شناسی را تشکیل می دهد، ادعا است. موضوع ادعاها عموما اهداف باستان شناسی است. شرح همراه با مثالی موضوع را روشن تر می کند.
آنچه تحت عنوان باستان شناسی نو مشهور شد پایه ریزانی مانند گوردن چایلد و بریدوود داشت. این نسل کسانی بودند که به طرح پیش فرض های کلان برای پژوهش هایی در مقیاس فرامنطقه ای می پرداختند. طرح نظریه در مورد آغاز اهلی کردن حیوان نبات از این جمله است. پایه های تئوریک طرح این مسئله همراه با پیش فرض هایی بود که با پژوهش های میدانی ( پروژه خاورنزدیک بریدوود) یا بررسی اطلاعات موجود به آزمون گذاشته می شد. این پژوهش ها که متعلق به قبل از دهه 1960 م. هستند را نمی توان دقیقا ادعاهای فراگیر در باستان شناسی قلمداد کرد رویکرد کلی آنها بود در نسل بعدی باستان شناسان را تربیت کرد ادعاهایی در مقیاس کلان و بصورت هدف دانش باستان شناسی طرح کردند. ادعای کلارک که در مورد چیستی باستان شناسی می نویسد "باستان شناسی باستان شناسی است ... از جمله مواردی است که می توان از ادعاهای باستان شناسانه برشمرد که البته ادعایی برخاسته از باستان شناختی مبتنی بر دیدگاه تاریخی اروپای غربی است. به نظر اینجانب مثال خوب برای ادعاها در باستان شناسی ادعای بینفورد و باستان شناسان فرآیندی است که هدف باستان شناسی را استخراج قوانین(Laws) جهانشمول حاکم بر انسان و فرهنگش، معرفی می کردند. این ادعا پس از انتشار مورد نقد ارزیابی های فراوانی قرار گرفت. برای مثال یکی از نقد های موثر، نقد فلانری بود که یادآور شد قوانین متناسب با رویکردها، موضوع ها و داده های باستان شناسی نیست و توصیه کرد بجای قوانین هدف باستان شناسی و باستان شناسی نو را کشف قاعده مندی ها (Regularities)معرفی کنیم. قاعده مندی ها نسبت به قوانین این حُسن را داشت که بر جهانشمولی تاکید نمی کرد و در مقیاس های گوناگون بود شکل و قاعده های گوناگونی متفاوت با زیست بوم و خصوصیات فرهنگی شناسایی شود.مثال ملموس و ایرانی برای ادعا، ادعاهای ارائه شده در مورد جیرفت است، آنجا که ادعا می شود: جیرفت قدیم ترین تمدن شرق است. البته این ادعا نیز مانند هر ادعایی نیازمند نقد غیر شخصی و غیر مغرضانه است. بازهم برای مثال پارادکسی در خود این ادعا به عنوان یک گزاره وجود دارد. تمدن ها در نظر ما باستان شناسان مجموعه ای به هم پیوسته اند که با مجموعه های مشابه در ارتباط هستند"روابط با مناطق دور دست" در نتیجه نمی توان جایی را تمدن خواند و در عین حال قدیم ترین معرفی کرد. می توان جایی را معرفی کرد که اندکی قدیم تر از دیگر مجموعه ها که بعدها تمدن خوانده شد فرآیند پیچیده شدن را طی کرده است.

۱۳۸۷ فروردین ۲۴, شنبه

باستان جویی

باستان جویی "شناسی " کی شده؟
کو شناساندن که این بر وی شده؟
گاه در مجموعه ها هستی رها
گاه در دشت و بیابان بی پناه
یک زمان در موزه ها با کوزه ها
یک زمان در جستجوی تپه ها
مُرده ریگ مردگان را کن رها
زندگان دریاب با صلح و صفا
مردم شهر و ده و هم روستا
جمله می گویند گنجوری شما!
یادم آید در کلاس و درس ها
هیچ استادم نگفت این فحث را
جمله می گفتند درس دروه ها
درس پیش و پس ز تاریخ و بنا
از قدیم و اولین گاهی نشان
می توان جُست از میان گفتشان
از هنر تا زندگی و درد و مرگ
سنت و تکنیک تا آلات و برگ
از معیشت تا بقایای معاش
اقتصاد دوره ها گفتند فاش
با نشانی ها نشان دادند راه
جمله می جُستیم ما با هر نگاه
"چیزها" اینجا نشان رفتگان
هر نشان با چیزها می شد بیان
ساختاری یا بنای نخبه ای
کار کارستان نه یک نا پخته ای
حاکمی را شد نشان زندگی
حکم او باشد همین مُهر تکی
هم قلمرو شد پدید این روزگار
هم بناهای پر از نقش و نگار
حاکم و جنگ آوران بی شمار
حاکمان و در کشا کش بی قرار
شهرها شهرک نشینان نخبه گان
شهرها، دژ، ارگ شاهی در میان
شهرها و ارتباط دور دست
ارتباط سرزمینی نیز هست
شهر ها یا روستاهای حجیم
خان و خانسالار یا مرد کریم
ما نشانی را در این ره جسته ایم
نامشان را ما به ایشان گفته ایم
م.م.

۱۳۸۷ فروردین ۱۳, سه‌شنبه

با بهار"ب"ب"


با بهار
با ترنم بهار
رنگ و روی شاخسار
سبز می شود.
در میان کوهسار
پوشش زمینی بهار
فرش می شود.
با ترنم بهار
آن شکوفه های بی شمار
در کشاکش نسیم باردار
خرج می شود.
با ترنم بهار
در میان باغ نوبهار
پوشش زمینی شکوفه های بی شمار
بِّرج می شود،
خوش بحال مردمان باقرار، مشی زندگی باغدار!
با ترنم سیه بهار
تا رسیدن نتیجه شکوفه های بی شمار
گُشنگی و کار، گُشنگی و کار
در میان کوهسار، کوچ بی قرار
به اتفاق مال و حالِِ باردار
رفت و آمدی همیشه با بهار
خوش بحال مردمان بی قرار، مشی زندگی کوچ وار
با ترنم بهار
فصل کشت و کار
دشت های منتهی به کوهسار
بذر می شود.
با تطور پس از بهار
فصل گرم و لمس بادهای داغدار
فصل اوج قدرت جناب آبیار
می رسد زمان کار مردمان باقرار، مشی زندگی، کشت کار
می رسد نتیجه بهار
خوش بحال مردمان باقرار، مشی زندگی آبیار، کشت کار
جمع کن نتیجه را بیار!
با تطور خزان خاکسار
فصل بادهای سرد نابکار
می رسد خزان کشت کار
خوش بحال مردمان شهر زی، کاردار
باز چله، چله های برف بار
فصل بادهای سوزدار
خواب و خستگی زکار
مانده ام در این امید، می رسد بهار
سال سال، در یغ از سال پار
مردمان شهرزی مردمان بی قرار
زندگی اجاره ای، جستجو، ببر بیار!
دولتی زمینه ای برای کار
با حقوق مرگبار،
خانه ای چه تنگ و تار،
خودروی، مسافری، ببر بیار!
با ترنم بهار و بی بهار
شهرها و قشرهای با شمار و بی شمار
جستجو برای کار
جمعیت، انفجار
با ترنم بهار و بی امید آن دگر بهار
جمعیت، انفجار
شکوفه های با شمار و بی شمار
نونهال کودگان این دیار:
بچه های مردمان دامدار،
بچه های مردمان باغدار،
بچه های مردمان کشت کار و آبیار،
بچه های مردمان شهر زی و شهریار،
چون شکوفه ها، پایمال، زیر پای رهروان بی شمار،
رهروان تازه کار!
تا دگر بهار، جستجو برای کار
جستجو، یک اجاره، یک قرار
خوش به حال مردمان کاردار
خوش بحال مردمان خانه دار
خوش بحال مردمان ....
مهران مهر انگیر

۱۳۸۷ فروردین ۶, سه‌شنبه

نوروز نامه

نامه نوروزی("ن"ن")
به راستی حتی نمی توان فکرشم کرد؛ فقط باید دید نه ببخشید فقط باید مشاهده کرد. خیلی موارد اینطوری است دیگه، در عین حالیکه فکرشم نمی کنی اما می توانی مشاهده کنی. نوروز رو می گم. تا حدود بیست اسفند ماه تقریبا خبری نیست. شاخه درختان خشک است و بی روح! اصلا زنده بودن را تداعی نمی کند. در باغچه ها در کوشه و کنار خیابان ها خبری از سبزی و سبزینه نیست. یکباره ظرف یک هفته نرم نرمک جوانه های کوچک، جوانه های بزرگ تر و یکباره در کمتر از دو هفته درختان سبز می شوند و در هر کوی و برزنی در هر جا که اسفالت سیاه زشت اجازه ظهور و بروز داده باشد گیاهان می رویند. در شهر که اینطور است در دشت و کوه بیابان، بازهم نمی توان تصور کرد؛ باید رفت مشاهده کرد. یادتان نرود دیدن با مشاهده کردن تفاوت دارد. دیدن اکثرا تصادفی و همراه با بی تفاوتی است اما مشاهده کردن در پی سئوال، برای دانستن و حداقل برای پی بردن است.
راستی دقت کردین، جامعه ما هم مدرن شده به این صورت که به سنت های فرهنگی که ساخته و قرارداد انسان ها و جامعه انسانی است به صورتی می پردازه که گویی اصلا موجودی غیر از همین موجود دوپای خرابکار، خدا خلق نکرده است. منظورم که چه عرض کنم، گوشه و کنایه ام به نوروز در جامعه ما در این سال ها هم هست. رسانه ها، روزنامه ها و... چنان به نوروز و سنت های آن می پردازند که گویی از یاد برده اند بابا طبیعت هم هست! راستی اگر کسی کمی ریگ فلسفی- تاریخی به کفش داشته باشه همین رو "انسان محوری" که از فرآورده های دوره مدرن است، تفسیر می کنه، اینطوری هم میشه دیگه.
راستی فکر کردین نوروز در نظر افراد گوناگون با تخصص های گوناگون چقدر فرق می کنه، این هم از محصولات مدرنیته است. تصور کنید آدم، حسابدار باشه که آخر ساله مجبوره حسابرسی و انبار گردانی و بستن حساب ها رو انجام بده. او چه تصوری از عید دارد؟ حال مقایسه کنید با کسی که تخصصش جنگلها و مراتع است. مگه میشه مشاهده یکسانی از نوروز داشته باشند؛ به نظر من که هرگز! یا تصور کنید کسی را که دارای تخصص تاریخ است به نظرم مبدا یک دوره و آغاز یک دوره جدید در نوروز برای او پررنگتر از من و شماست. واحد های سال را یکی یکی روی هم می چینه مانند ارجاع هایی که در نوشته هاش به متون تاریخی می ده! اون احتمالا هر نوروز ریسمان زمان را قیچی شده تصور می کنه یا حداقل گره افتاده که قبل و بعدش باهم فرق می کنه. سر هر سال او ممکنه احساسش مانند مسئولی دولتی باشه که روبان یک پروژه را قیچی می کنه. و البته هزاران ممکن دیگه. حال که به اندازه کافی به دیگران پرداختیم نوبت خودمان رسید. یک باستان شناس نوروز را چگونه مشاهده می کند؟ این است سئوال جدی. بیا حالا است که حسابی گیر می افتی مگه نه! نوروز آغاز فصل نویی است که با تغییرات در بستر(context) طبیعی پدیدار می شود. تغییراتی که نسبت به قبل و بعد از آن نرخ بالاتری دارند. نمود این تغییرات در بستر طبیعی سبز شدن طبیعت است: درختان، سبزه ها و ... این نمود را نشان می دهند. شاخص این تغییرات در فرآیند طبیعی تغییر توام با نو شدن، جوانه زدن و نوشوندگی آن است. تکرار شدنی همراه با نو شدن همراه با زندگی به قول "آلیاده" زادن و دوباره زادن. اگر قصد دارید فرآیند طبیعی را پیگیری کنید تنه درختی کهن سال را پیدا کنید واز مرکز به بیرون می توانید فرآیند را پیگیری کنید. این فرآیند طبیعی است فرآیند پایه است هرجایی در طبیعت و گیاهان و جانداران می توانید آن را جستجو کنید. حتی از دوره "فحلی" پستانداران هم قابل پیگیری است. از صدای گربه ها در استانه بهار هم می توان فهمید. راستی چقدر فراگیر است. از گیاه و نبات گرفته تا حیوان و انسان همه آن را درک که چه عرض کنم لمس می کنند نه زندگی می کنند. اما اگر از مرکب غرور پایین بیاییم حال شاید بتوانیم به فرآیند فرهنگی موضوع هم بپردازیم. نوروز که سنت های خاصی در جامعه ما دارد تابعی از فرآیند طبیعی آن است. در طبیعت تغییرات پدیدار می شده اند، انسان ها این تغییرات را می دیده اند و مثل جانداران دیگر انها نیز تغییرات را زندگی می کرده اند و از آنجا که انسان ها تدریجا فرهنگ دار شده اند. یعنی پدیده ای پدید آورده اند که برداشتی از طبیعت و تغییرات آن است در تعامل با آن سنت هایی را پدید آوده اند که دوام آورده و شده نوروز. پس از یاد نبریم که لااقل این یک فرآیند فرهنگی تابعی از فرآیندی طبیعی است همسو با آن در همان راستا.
نامردی است اگر مانند اکثر آنچه در جامعه و رسانه ها می بینیم از نوروز یاد کنیم بر آن ببالیم و به قول امروزی ها در جهان "پُز" بدهیم اما از نابغه منجم و مرد فرهنگ مند نیشابوری که این محاسبه گری را برای فرهنگ انسان دقیق کرد؛ یاد نکنیم.
در نزذ زندگان یادش بخیر باد در جمع رفتگان روحش بلند
و شاد
و هر بهار چنانکه او خود خواسته بود شکوفه های منزگاه ابدیش افزون و بیشمار!
به بحث فرآیند طبیعی نوروز، فرآیند فرهنگی نوروز و جامعه انسانی برگردم. فرهنگ انسان ها چنانکه فرآیندهای فرهنگی، تابعی از فرآیند های طبیعی اند. اما نه عین به عین و تام بلکه فرهنگ انسان ها وامدار نخبگان نیز هست انان که پا از تابعیت طبیعت فراتر نهاده و با مبانی طبیعی و به مدد هوش انسانی خویش و خلاقیت سرشارشان فرهنگ را تقویت می کنند. در باره نوروز "حکیم عمرخیام" و محاسبه نجومی ریاضی او برای سال شمسی نمونه ای از هزاران است.
شاد باشید و برقرار با نگاشته ای امروزی همراهیتان می کنم
بدرود،
چون فصل بهاران ز در آمد بحران زمستان بسرآمد
نوروز که "ملی شده" اکنون بر ملت ما باد بهاران همه میمون
گشتم همه جا لیک کنم نقل به مضمون انجام همه سال و آغاز دگر"نون"
منظورم از "نون" اول معیشت یا همان "نان" است که همه سال گذشته را منظور بود، متاسفانه، و "نون" دگر البته "نوروز" است.
"نامه نوروزی" را با سبکی محاوره ای(وب لاکی) آغاز کردم و در آن تمرین کردم که وارد بحث جدی نشوم اما نشد که نشد. پدر بزرگ مادر بزرگ ها می گفتند خدا به هرکسی یه "قسمتی" داده! این هم شاید همونه.
تا فرصتی دیگر

۱۳۸۶ دی ۲۸, جمعه

بنام خدا
دو "الف" با : آ.آ.ب.
این عنوان مبهم را برگزیده ام تا برخلاف عرف موجود، عنوان خواننده را به گنجکاوی در متن برانگیزاند!
ضرب المثل یا اصطلاح "دو الف بچه" را هر فارسی زبانی می داند یعنی چه.
در آمد:نه آنچه زود خرج می شود، بلکه آنچه زمینه را برای گفتاری فراهم می کند و زود درک شدن گفتار را فراهم می کند.
نکته اول: با این عنوان خواسته ام به گونه ای نوشته باشم که لایه هایی از معناهای آن را فقط فارسی گویان قهار در یابند. به عبارت دیگر خود را پای بند باستان شناسی بومی و تفسیری بومی از باستان شناسی می دانم و در این راه گام برخواهم داشت.
اشارت اول: واقعا باستان شناسی در بین دانش های کشور ما "دوالف بچه" ی دانش ها است. چراکه در عین حالی که دانش هایی مانند تاریخ و جغرافیا برای مثال حداقل هزاره ای در سوابق خود دارند و با خود یدک می کشند. باستان شناسی حداکثر یک صد و پنجاه سال در ایران پیشینه دارد. آن هم با پگاهی (آغازی) با فعالیت غیربومیان دامن زده شده است. در همین حالا اگر از متخصص یا غیر متخصصی رسما و کتبا و غیر رسما و شفاها هم بخواهیم نخواهد توانست چیزی تحت عنوان "باستان شناسی ایرانی" را به گونه ای معرفی کند که گزاره ای غیر شخصی باشد. پس تفسیر بومی از باستان شناسی در ایران یا باستان شناسی ایرانی هنوز نداریم.
اما شرح عنوان، عموما برای اینکه متن روان در عین حال "خاصه فهم" باشد یعنی متخصصان آن را به سرعت در یابند و ... که من نمی دانم، از مخفف ها استفاده می کنند. عنوان من نیز چنین است: منظورم از ا.ا.ب. عبارت تخصصی الگوها و ادعاها در باستان شناسی است. حال خواهید درمی یابید که عنوانی جدی را در نظر داشته ام و در مورد باستان شناسی مدرن بحث خواهم کرد. از عنوان منظور دیگری را هم در نظر دارم: به نظر من در باستان شناسی مدرن باستان شناسی با دو الفبا پدیدار می شود یعنی در عین حالی که باستان شناسی مبتنی بر دیدگاه تاریخی وجود داشته باستان شناسی مبتنی بر انسان شناسی پدیدار می شود به عبارتی ایرانی آن: دو الف بچه ای بنام باستان شناسی در میان دانش ها دارای دو الفبا می شود.
الگوها و باستان شناسی
الگو به معنی ارائه نسبت واقع نمای بین واقعیت ها، چه در زمانی(در توالی) و چه هم زمانی(در یک زمان) چه در مقیاس خرد مانند نسبت بین اجزای یک نقش روی یک سفال و چه در مقیاس کلان مانند الگوی استقرار در یک منطقه یا الگوی استقرار در توالی طولانی مدت سکونت در یک منطقه، مورد توجه باستان شناسان بوده و هست. اگر اغراق نباشد آنچه باستان شناسی را از عتیغه جویی جدا کرد تشخیص الگوها بود. با تشخیص و طبقه بندی الگوها بوده که تامسن اصطلاحات گاهنگاری در باستان شناسی را پیشنهاد کرد (نک به Trigger 1989,76). البته قابل توجه است که چارچوب پیشنهادی او برای گاهنگاری را نیز امروزه می توانیم مدل بشمار آوریم. آنچه تامسن انجام داد تشخیص الگوها برمبنای نسبت های بین واقعیت ها و پیشنهاد مدلی برای طبقه بندی گاهنگارانه ی چیزهایی(Things) مربوط به گذشته بود. اما واقعا این همه ی خلاقیت پیشروانه ی او بود؟ بدون شک نه؛ یکی از عمده ترین وجوه خلاقیت او دریافت معنی چیزها بود. او یک لایه ی معنایی چیزها را مد نظر قرار داده بود آن گاهنگاری یا زمان بود. اما این لایه ی معنایی با مدل پیشنهادی او و اصطلاحاتش بطور توائم موثر افتاد و کاربردی شد. مروری می کنم تا چیزی را از قلم نیانداخته باشم: واقعیت هایی از گذشته مورد بررسی قرار گرفت. نسبت هایی بین واقعیت ها تشخیص داده شد. الگویی شکل گرفته بود. این الگو تعمیم داده شد و مدل گاهنگاری با اصطلاحاتی که تقدم و تاخر زمانی را از روی جنس چیزها قابل تشخیص می دانست پیشنهاد شد. این پیشنهاد کاربردی بود و مورد استقبال قرار گرفت. چرا مورد استقبال قرار گرفت؟ چه خصوصیاتی داشت؟ در باره چه موضوعی بود؟ چه چیزی بقای آن را تامین کرد؟
تاریخی گری و توالی زمانی همراه با کنجکاوی در مورد گذشته در زمینه ای که مجموعه داری رواج چشم گیر داشت، زمینه زمان تامسن هستند. پیشنهاد تامسن در باره موضوعاتی عمومی و انسانی بود: زمان، توالی، تاریخ، امتداد تاریخ در پیش از تاریخ از جمله این موضوعات است. پایه هایی متکی به واقعیت ها بصورت الگو و شاخه هایی متکی بر این پایه ها بصورت مدل که چارچوبی برای بازسازی بلندمدت را فراهم می کند از خصوصیات این پیشنهاد بود. به نظر می رسد بقای آن را اضافه برآنچه شرح داده شد، تداوم و پیگیری همان مشی بوسیله نسل های بعدی می توان در نظر گرفت. تداومی که در عین حال می توانست ناشی از خصوصیات و ویژگی های آن پیشنهاد نیز منشاء بگیرد.
این مختصری در باره "الف" اول اما برای "الف" دوم امید وارم فرصتی دست دهد. تا آینده